Spisz
Położenie
Spisz jest historycznym terytorium na północy Słowacji o powierzchni ponad trzy i pół tysiąca kilometrów kwadratowych. Z grubsza rozpościera się pomiędzy 20 i 21 południkiem długości wschodniej a jego południową część przecina 49 równoleżnik szerokości północnej.
Historyczne granice Spiszu kształtowały się już w czasach Węgier arpadow-skich. W XII i XIII wieku Spisz powiększył się o Zamagurze, Podoliniec, Gniazda (Hniezdne) i Starą Lubowlę, przez co granica północna przesunęła się jeszcze dalej na północ, na teren, na którym bez istotniejszych zmian dotrwała aż do początków XX wieku.
Rozdzielenie góralskiej ziemi ojczystej
Po 1918 roku, po rozpadzie monarchii austro-węgierskiej, państwa sukcesyjne musiały się zmagać z wieloma problemami związanymi z wytyczeniem granic pań-
stwowych. Na slowacko-polskiej granicy operowały armie, pomiędzy którymi na szczęście, nie doszło do bezpośredniej konfrontacji Napięta sytuacja uspokoiła się dopiero po podpisaniu przez Polskę i Czechosłowację 28 lipca 1920 roku traktatu pokojowego. W traktacie potwierdzono przebieg granicy na spornym odcinku orawskim i zamagurskim. Wytyczono ją tak, że mala część historycznego Spiszu o powierzchni około 170 km? stała się częścią Polski. Odrębna góralska grupa etniczna z własną gwarą góralską, która ukształtowała się na północnym przedpolu Tatr, nagle znalazła się na terytorium dwóch państw. Traktat nie zaspokoił roszczeń obydwu państw do terenów orawskiej Suchej Góry i Jaworzyny Spiskiej Oba sporne tereny przypadły w latach 1923 i 1924 Czechosłowacji. Problem granicy slowacko-polskiej pojawił się ponownie w1938 roku. W październiku Polacy zajęli tereny Suchej Góry i Jaworzyny, ale dokładnie rok późnie wróciły one do Państwa Słowackiego, które powstało 14 marca 1939 roku. Polska odstąpiła Słowacji 474 km2 terytorium na górnej Orawie iZamagurzu wraz z 16 000 mieszkańców. Po wojnie wszystko wróciło do stanu, jaki był przed październikiem 1938 roku i dwanaście miejscowości spiskich leży ponownie na terytorium Polski.
Mniejsze zmiany zaszły na wschodniej granicy Spiszu z Szaryszem, a konkretnie we wschodniej partii Gór Lewockich (Le-voćske vrchy). Najstabilniejsza okazała się zachodnia granica Spiszu, gdyż przez całe stulecia w zasadzie nie zmieniała się. Jedyną natomiast zmianą południowej granicy żupy spiskiej było uzyskanie miasteczka Stos, o które powiększyła się przed 1598 rokiem kosztem sąsiedniej żupy tur-niańskiej.
Północna i północno-zachodnia granica Spiszu jest równocześnie granicą państwową Słowacji z Polską. Na północnym zachodzie Spisz od polskiego Podhala oddziela grzbiet główny Tatr Wysokich. Na wschód od niego granica prowadzi częściowo górskimi grzbietami Magury Spiskiej, Pienin i Wyżyny Lubowlańskiej (Eubovnianskej vrchoviny), ale na dwóch krótkich odcinkach tworzy ją koryto Dunajca i Popradu. Na zachodzie Spisz sąsiaduje z Liptowem. Ich krótkie rozgraniczenie prowadzi granią Baszt w Tatrach Wysokich, przecina na wschód od Szczyrby (Strby) Kotiinę Liptowsko-Popradzką (Podtatranska kotiina) i ponownie wspina się na Kozie Grzbiety (Kozie chrbty). Na południu bardzo długą granicę naturalną Spiszu tworzy masywny główny grzbiet Rudaw Spiskich (Volovske vrchy). Za nim leży Gemer i Abov, pomiędzy które wciska się pod Stosem mały obszar byłej żupy turniańskiej, sąsiadującej na krótkim odcinku z najdalej na południe leżącą częścią Spiszu. Naturalny w większości charakter ma też wschodnia granica Spiszu, gdyż biegnie głównie grzbietami Braniska i Gór Lewockich. Obniża się tylko na północnym wschodzie pod Plavćem, gdzie do doliny Popradu wcina się północno-zachodni skrawek Szaryszu. To wtargnięcie sąsiedniej żupy do swojego dorzecza Spisz rekompensuje sobie na obszarze Płaskowyżu Olszawickiego (01savicka pianina) w Górach Lewockich, gdzie podobnym przeskokiem granicy przez dział wodny odcina dla siebie najwyższą część dorzecza sza-ryskiej rzeki Torysy.
Historycznie na Spiszu rozwinęły się trzy regiony. Wokół Starej Lubowli łącznie z Zamagurzem - Spisz północny, w Kotlinie Popradzkiej pod szczytami Tatr rozciąga się Spisz środkowy a tereny, które odwadnia Hornad i jego dopływy uważa się za Spisz południowy. Nowy podział terytorialny i administracyjny Republiki Słowackiej obowiązujący od 1996 roku arbitralnie naruszył integralność terytorialną Spiszu. Rozdzielił go pomiędzy dwa województwa. Do województwa preszowskiego włączył powiat Poprad (bez miejscowości liptowskich Szczyrba i Liptovska Teplić-ka), Kieżmark, Lewocza i Stara Lubowla (bez 21 miejscowości szaryskich na wschodzie powiatu). W województwie koszyckim znalazły się powiaty Nowa Wieś Spiska, Gelnica i Koszyce - powiat (do Spiszu należy tylko Śtós).